Η εξαφάνιση της συμβολικής αποδέσμευσης

Η εξαφάνιση της συμβολικής αποδέσμευσης στους ψηφιακούς χώρους.
Και η σιωπηλή επιστροφή της πράξης.

Εισαγωγή

Ο ψηφιακός κόσμος έμαθε να διατηρεί τα πάντα.

Μηνύματα, εικόνες, απόψεις, λάθη, θραύσματα ταυτότητας: όλα αποθηκεύονται, καταγράφονται και ανακτώνται. Η μόνιμη μνήμη έχει γίνει ο προεπιλεγμένος τρόπος ύπαρξης στο διαδίκτυο. Αυτό που κάποτε ήταν εφήμερο, έγινε μόνιμο. Αυτό που περνούσε, αρχειοθετήθηκε.

Όμως σε αυτή τη μετατόπιση, κάτι ουσιώδες χάθηκε: η δυνατότητα ορισμένων πράξεων να φτάνουν στο τέλος τους.

Στις ανθρώπινες κοινωνίες, δεν προορίζονταν όλες οι πράξεις να διατηρούνται. Κάποιες υπήρχαν ακριβώς επειδή μπορούσαν να εξαφανιστούν. Εξομολόγηση, συμφιλίωση, τελετουργίες, συμβολικές πράξεις: δεν είχαν σχεδιαστεί για να βελτιστοποιούν ένα αποτέλεσμα ή να παράγουν μετρήσιμη επίδραση. Επέτρεπαν σε κάτι να τοποθετηθεί, να αναγνωριστεί και έπειτα να αφεθεί πίσω.

Τα ψηφιακά συστήματα, αντίθετα, δυσκολεύονται να φιλοξενήσουν αυτή τη λογική. Οι πλατφόρμες είναι φτιαγμένες για να διατηρούν, όχι για να αφήνουν. Καταγράφουν αντί να δέχονται. Θυμούνται αντί να ξεχνούν. Σε αυτό το περιβάλλον, ο χώρος για τη συμβολική πράξη έχει σταδιακά σβήσει.

Το κείμενο αυτό διερευνά τι σημαίνει να αναζητά κανείς μια μορφή αποδέσμευσης, συμφιλίωσης ή συμβολικού κλεισίματος σε έναν κόσμο που δεν ξεχνά ποτέ.

Ένας κόσμος χωρίς συμβολική αποδέσμευση

Στα περισσότερα σύγχρονα ψηφιακά περιβάλλοντα, οι πράξεις συσσωρεύονται. Κάθε αλληλεπίδραση προστίθεται σε ένα προφίλ, ένα ιστορικό, μια βάση δεδομένων. Η ταυτότητα χτίζεται μέσω συσσώρευσης.

Αυτή η συσσώρευση προσφέρει πρακτικά οφέλη, αλλά παράγει και ηθική ακαμψία. Όταν τίποτα δεν εξαφανίζεται, τίποτα δεν τελειώνει πραγματικά. Τα λάθη παραμένουν προσβάσιμα. Οι λέξεις επιμένουν. Το παρελθόν δεν αποσύρεται.

Η συμβολική αποδέσμευση, αντίθετα, βασίζεται στην περατότητα. Προϋποθέτει μια στιγμή μετά την οποία κάτι παύει να δρα με τον ίδιο τρόπο. Η πράξη τοποθετείται, αναγνωρίζεται και μπορεί να αποσυρθεί.

Τι σήμαινε κάποτε το να ζητά κανείς συγχώρεση

Πριν από τις πλατφόρμες, η συγχώρεση και η συμφιλίωση δεν ήταν αφηρημένες έννοιες. Υπήρχαν μέσα σε συγκεκριμένα πλαίσια: θρησκευτικά, πολιτισμικά, κοινοτικά ή διαπροσωπικά.

Το να ζητά κανείς συγχώρεση δεν αφορούσε τη διαγραφή μιας πράξης ή την υπόσχεση αλλαγής. Αφορούσε την αναγνώριση και τη στιγμή αποδοχής. Όταν η πράξη ολοκληρωνόταν, μπορούσε να τελειώσει.

Ακόμη και εκτός θρησκευτικών πλαισίων, οι συμβολικές πράξεις επιτελούσαν αυτόν τον ρόλο.

Όταν όλα διατηρούνται, τίποτα δεν μπορεί να τοποθετηθεί

Η ψηφιακή συνθήκη αντιστρέφει αυτή τη λογική. Η αποθήκευση αντικαθιστά τη συγκράτηση. Η ορατότητα αντικαθιστά την αναγνώριση.

Όσο περισσότερο εκφραζόμαστε στο διαδίκτυο, τόσο δυσκολότερο γίνεται να αποδεσμευτούμε από όσα εκφράζουμε.

Η εξαφάνιση των μη παραγωγικών πράξεων

Ο σύγχρονος ψηφιακός σχεδιασμός προκρίνει την παραγωγικότητα. Οι πράξεις αξιολογούνται βάσει μετρήσιμων αποτελεσμάτων.

Όμως πολλές ανθρώπινες πράξεις δεν ήταν ποτέ παραγωγικές. Το άναμμα ενός κεριού. Η γραφή ενός ονόματος. Μια φράση που δεν αλλάζει τίποτα εξωτερικά.

Τελετουργία χωρίς πίστη. Παρουσία χωρίς αυθεντία

Η τελετουργία δεν απαιτεί πίστη για να λειτουργήσει. Απαιτεί μόνο ένα πλαίσιο.

Υπό αυτή την έννοια, η τελετουργία μπορεί να υπάρξει χωρίς δόγμα, χωρίς αυθεντία και χωρίς εξήγηση.

Ένας χώρος που δεν διατηρεί

Μία από τις πιο ριζοσπαστικές πράξεις ενός ψηφιακού χώρου σήμερα είναι η άρνηση της μνήμης.

Η απουσία μνήμης δεν είναι ατέλεια. Είναι η ίδια η προϋπόθεση της συμβολικής αποδέσμευσης.

Μελέτη περίπτωσης: Raise my sins

Raise my sins είναι ένας ελάχιστος ψηφιακός τόπος σχεδιασμένος πάνω σε αυτή την αρχή.

Η πράξη αναγνωρίζεται από μια σύντομη συμβολική παρουσία. Η πράξη μπορεί να σταματήσει εκεί.

Δεν προσφέρει συγχώρεση. Προσφέρει έναν τόπο όπου μια πράξη μπορεί να ολοκληρωθεί.

Γιατί η σιωπή μπορεί να είναι απάντηση

Η σιωπή αναγνωρίζει χωρίς να οικειοποιείται.

Δεν είναι παθητικότητα. Είναι αυτοσυγκράτηση.

Συμπέρασμα

Ίσως το μέλλον των ψηφιακών χώρων να μην βρίσκεται στη μεγαλύτερη αλληλεπίδραση, αλλά στη δυνατότητα ορισμένων πράξεων να τελειώνουν.

Σε έναν κόσμο κορεσμένο από ίχνη, η ικανότητα να αφήνουμε κάτι να εξαφανιστεί ίσως αποδειχθεί μία από τις πιο ανθρώπινες ψηφιακές ποιότητες.